Le site de partage de la langue marquisienne
Te tohua niutavavā hou mea àva atu àva mai i te èo ènana
The new site for sharing the Marquesan language

Vue de la plage Vainaho et du Fort Collet, Taiohae, Nuku Hiva. René Gillotin, 1844.

Tekao to mua

Écrit par

William Pascoe Crook     Récit aux îles marquises  

« I teia â, i teia â, ma vāveka o te tau hana haahopo me te tau ava kana te pohuèìa o te tau ènana ; i puna mai ai to âtou koekoe māàma me to âtou koekoe makahatu. He koekoe i te tekao to âtou, kata koè, koekoe aìna heò me he keâ. Aòè âtou e kata hae me he mea te nuiìa o te poì ànamotua Peketane, me i to Europa. Atii me te poì hēhē, âtou e keu hae, e hakatu pakaihi to âtou, hahua koè. Mea hakaìte i to âtou maakau, u toitoi ta âtou tekao ; u peàuìa ananu me te takiìa èo hei nui, me te keueìa nino hei nui. E vivini haakoi âtou i te tau hana e tupu vii pu o âtou ; mea tāhakahaka to âtou kikomata i to te nuiìa o te hāoè ».

Koekoe māàma, koekoe makahatu, koekoe i te tekao ; ma te òaìa o hānere e ùa èhua i pao atu nei, u tihe mai io tātou hua mou hakatu koekoe ènana, ìte koè ìa e tahipito, tihe i te â nei ; me to âtou èo tumu hakanāìa io he houpo. I tēnei, ua pohā te èo, ua io he koava toitoi. Na tātou paotū e hee i mua, e haahōhonu ana hakaea koè i te hana i ùka he èo ènana.

Discourse on a silent island - Marquesas 1774-1880     Greg Dening     Marquises, 1774-1880 - Réflexion sur une terre muette

           I te èhua 1985 to īa tiheìa mai paoìa i te Henua ènana me to īa tutukiìa paoìa me te motua èpikopo Hervé. Mea haapao i ta īa kōtūòmia, oia nei te mou kiotekao patuìa ma            tapa hāmani paoìa e ùa, nūmera 287 me 288.

« U huìkē ananu te pohuèìa. Mea aìna panu me te mutu ananu te henua. U kiiete au i hua mutuìa me to ù ūiūi atu : umaha tēnei tuìtuì koè ? Ia haamaakau au, òmua e ûûkina nei te metaki, e vōvokina nei te tau kaavai, e taki nei te tau moa. I òto o au nei à, he mutuìa anaè. U vivini anamai au mea māeka to ù ìte i te èo ènana, aòè i àva ; mea māeka me to ù koekoe māàma, àòè i àva atu nei. Aòè au i makimaki e titii i te henua ; u makimaki au e noho atu mea haamau meitaì i te hakatu, te koekoe me te mutuìa tumu o te henua, Fenuaenata. Ua ìte meitaì au he hana māeka te tekatekao me he huaa mamate, he hana nui te tekatekao me te poì pohuè. Aòè au i tutuki toitoi me te ènana tumu ; ua noho māua me īa i tītahi kēkē o te one, kēkē to īa, kēkē to ù. I koàka ai ia ù te tuki  ; mēìa u tiòhi au, mēìa u hakaòko au ma te tekao koè, me he mea ua noho au me he tiki io he one, aòè au i taha atu tītahi kēkē o te one, mea hāoè ananu au. Koù e ìte au i te tau ènana pohuè meitaì i te huaa mamate ! »

 

« Enā e kaò te èo ènana. Vāàna e tahipito, òmua naoti, me he 160.000 ènana tumu io he henua, vāàna e tahipito, me he 25.000. Te toitoiìa, i tēnei, me he 4000 âtou nui ; ma tēia èhua, ma tēia èhua, e kaò aa âtou. Ma hope o to âtou kaòìa, meitaì ai à i hua kōtūòmia, e aha à aòè i tekaoìa atu aa te èo, e koàka ai i te tau tuhuka èo kē te vivini meitaì i te hakatu tumu o hua èo ».

I tēnei, ua ìte tātou i te mea u tekateka nui te poì o hua ava. Te toitoiìa, aòè te huaa ènana i hika, aòè te èo ènana i hika, u pohuè ananu te ènana me to īa èo tumu tihe i tēnei â.

O tātou à, te tau tama ènana me te puke hāoè i vae i te Henua ènana no to tātou vahi noho, mamau nui tātou nei. Me koè tātou i te ìi kaituto me te māàma nui o Greg Dening, e koàka ia tātou te haapī i te koava puhako i haamemae oko i to īa hōupo. E koàka ai ia tātou nui te àva atu àva mai i te èo ènana me ta tātou haahana haahei, to tātou pakaihi atu etià e ìò te èo he haìna haatutuki nino me te haatutuki kuhane i te hakatu tumu o te huaa ènana ma òto o to âtou èo tumu.

 

Patuìa e Jacques Iakopo Pelleau i te èhua 2015.
U haatoitoiìa te patuhei vāàna i te tau aahiìa a te Haè tuhuka èo ènana i te 04/08/2022.


A PĪÒMI ÎNEI NO TE TATAU I TĒNEI HĀTIKA TEKAO MA HE ÈO FARANI !

 

 

Comments