INFOS / MOU TEKAO HAKAÌTE

       AUJOURD'HUI 08/12/2019, PLUS DE 13000 VISITEURS EN 8 MOIS !!! MERCI À TOUS !!! KOÙTAÙ NUI/VAIÈI NUI ÔTOU PAOTŪ !!!  DE NOUVEAUX ARTICLES ET LA LITURGIE CATHOLIQUE DE CHAQUE DIMANCHE SONT PUBLIÉS DANS LES DEUX LANGUES CHAQUE SEMAINE ; RETROUVEZ-LES DANS LEUR RUBRIQUE RESPECTIVE !  À BIENTÔT ! ÒOA IHO !

Le site de partage de la langue marquisienne
Te tohua niu tavavā hou mea àva atu àva mai i te èo ènana
The new site for sharing the Marquesan language

Vue de la plage Vainahō et du Fort Collet, Taiohaè, Nukuhiva. René Gillotin, 1844.

E aha te hakatu o te èo ènana ?

E aha te hakatu toitoi o te èo ènana i tēnei mou  ?

panneau en langue du sud

Koè nui tātou e tekao no te èo ma te tiòhi meitaì koè i te tau mea i tupu io he Henua ènana ma te òaìa o hānere èhua e ùa i pao atu nei.


IÂKAKAI O TE HENUA ÈNANA HAAPOTOÌA

A) – TE TAU MEMAE O TE HUAA ÈNANA/ÈNATA

No te nuiìa o te piò oko, mei kaò ananu te huaa ènana tumu ; mei te tīmataìa, u huìkēìa te pohuèìa tumu e te tau haoè i tihe mai, e aha à mea poto to âtou nohoìa i te Henua ènana, e aha à àòè i hee atu nei.

Mei haakoèìa te huaa ènana tumu e te tau mate kaveìa mei vaho mai ; te toitoiìa, i te èhua 1813, u tihe mai i Nukuhiva te hakaìki kape tai menike, o Porter to īa ikoa, me te noho o to īa pūpū kape i èià e ono meàma. Ma vāveka o e toù hānere matarō i ùka o ihepe e ono, e toù ènana i hemo i te mate papaa epō te titiiìa i te Henua Peketane. U ìteìa hoì te mate kovi/mohoi i te Henua ènana ma mua o to te tau haoè tiheìa mai ; hua mate à, he mate maoì, he mate « meitaì » na te mea ua hani te ènana mei kiu mai, he etua tumu to tēnei mate, o Teohotekuà te ikoa. Meìa i te nuiìa o te mate , mei vaho mai, me he mate pokoko, he mate uaua pekē/ ùa, he mate mākarokaro me te tau mate hau , i kuhane koè ai te tau ènana tumu.

Ma te òaìa o te puke èhua 1830, u tihe mai tītahi mihi porotetani mei te Henua Peketane me te Henua Vaihi ; me he mea àè te tau ènana tumu i makimaki e hana tueni no âtou, u kave natoa i to âtou iho tueni mei henua e ùa mai. hua tueni Tahiti a koè à Vaihi i hakaìte atu i te ènana tumu pēhea te tutu i te namu èhi, atii me te namu puku kai paotū e koàka mai. Ma te òaìa o te ava i pao atu nei, o hua namu te i haatekeo i te huaa ènana tumu, me te haakoè i to īa ìi maoì, me to īa uo i te pohuè meitaì.

I te èhua 1842, ua topa te tiàtohu o te Henua ènana i vāveka o ìima o te makā hakaìki kape tai farani, o Dupetit-Thouars te ikoa ; vaana i te makimaki o te hakaìki nui farani te tupuìa o hua hana. Àòè i pao atu aa hua èhua, u titii Dupetit-Thouars i te Henua ènana no te koutee atu i Tahiti no te mea, i èià, u kohoa te hakaìki vehine, o Pomare e te ikoa, ia pātoko mai, ia pāpua mai te pūpū kape tai farani ia īa mei te tau kape Peketane i makimaki e hao i to īa henua. I muì atu, u avaiìa , titiiìa te Henua ènana, ìte koè aa o ai, a koè à i hea, te mana haatee i te huaa ènana me te henua.

O te èhua 1863 te èhua oko nui no te huaa ènana tumu. He mou tutia hua ava ; e aha à u papatemaìa te huaa hakaìki me to âtou mataèinaa o Temoana me Vaekehu i 1853, àòè i hee imua te haatià me te pohuèìa kiritiano. Te tau komanā farani hakatahi à, u haahaa oko i te Ekaretia katoriko me to âtou hano e haapākeka i te hana haatià. Mea haaìi i te mana o te Ekaretia katoriko, u makimaki te Komanā tiketike i Tahiti ia haamauìa tītahi ture no te « Haateeìa o te tau ènana tumu ». Na te èpikopo Dordillon te viviniìa tiàtohu o te hakatu pohuè hou. U haatapuìa te nohoìa mātirimonio koè, te haapaa i te tau nino tupapaù me te haatupu i te kainamau tupapaù. No te puke pahoè me te tau vehine, mea tapu te piki io he tau ihepe mei vaho mai. Tapu te ùtu i te pahu atii me te haka ; tapu te hīmene haaeteni. Tapu te paùìa me te pani atii me te èka moa. Tapu te tau heipua me te heihaa ; tapu te patutiki ; tapu te kaukau haapuaka. Me he mea u haameieìa te tau taha tapu kākiu, u haatapuìa tītahi hakatu hana e koàka mai i te tominika, oia hoì te âtapu kiritiano.

E ùa èhua anaiho te tūìa o hua ture ; no te toko hatutau i haakoèìa ai i te èhua 1865. Tahipito mihi à, u aotahi ananu âtou i tōmua ture. Na hua ture me te tau mea hauhau i peàuìa ma mua mai, u topatopa nui te nuiìa o te ènana tumu.

B) – TE TOPATOPAÌA NŪMERA O TE TAU ÈNANA/ÈNATA

I te èhua 1799, o Kiatonui te hakaìki tapu o te ati Teii i Taiohaè, ònohuu ma ono o īa tukane me te tuehine ; ònohuu a īa tama. E ònohuu èhua ma hope mai, i te èhua 1840, o Temoana ta īa hina te hakaìki ; e toù a īa tama anaiho. E ùa mahaì : o Manutini me o Moanatini ; e tahi moì, o Teìkiàutini.

Atii nei te topatopaìa nūmera ènana tihe atu i te puke èhua 1920. U tata èka me te 80000 te ènana i te ava o Kiatonui te hakaìki ; i te èhua 1926, ua tupu te tetauìa ènana, u 2255 âtou. I hua ava i tihe mai ai te taote farani, o Rollin te ikoa ; mea oko to īa hākāòha mai i te hakatu o te ènana, me to īa hano anamai e haameitaì i te pohuèìa o te mataèinaa. Ma èià, u koàka mai ia īa te haahakaea i te topaìa nūmera ; ma hope o te Tōua Nui e Ùa, mea nui te huaa haè e ònohuu tama i òto, me he mea òmua.


II – TE HUAÌA O TE ÈO ME TE HAAÈNANA

A) – TE HAKAÙA ÌA O MOU ÈHUA 1970

Atii nei, tihe atu i te puke èhua 1970, u koàka i te huaa ènana te pohuè na īa ta īa tokotahi. Na te tūìa o te àtomi anaiho i Motutini farani i haahuìkē ananu hakaùa i te hakatu pohuè o te ènana me te henua. Ua hee atu tini tini tini vāhana, tītahi tootahi, tītahi me te vehine me te tau tama, e hano e too i te hana i te motu o Moruroa, a koè à Fangataufa me Tahiti. U koàka ia âtou nui te moni mea haameitaì i te pohuèìa huaa haè. Ua noho ananu tītahi i Tahiti ; tahipito à, ua hua mai âtou i te Henua ènana me te moni i koàkaìa mai. Ua ìte meitaì ôtou ia ù e aha te tau mea i tupu inei i hua ava tapavaù.

Te toitoiìa, ma te òaìa o te èhua i pao atu aa, u pohuè ananu te èo ènana. E aha à te nuiìa o te ture toko hatutau, u pohuè ananu. E aha à u haatapuìa io he haè hāmani, u pohuè ananu. E aha à, mei kaò ananu te nuiìa o te mataèinaa, u pohuè ananu. E aha à te nuiìa o te tau hana haahiiveke me te tau hana haapākeka, àòè te èo tumu i hika.

I te èhua 1971 te tiheìa mai o to tātou èpikopo kaìèa, o Mgr Hervé-Marie Le Cléac’h. Ohia ua ìte īa i te hakatu o te èo maoì, u mehea to īa hōupo. U haamaakau īa i te ava e poìti aa īa ; io to īa henua tumu i te Henua farani, o Peketana te ikoa, u haatapuìa èo tumu io he haè hāmani atii me inei. Me to īa makimaki oko e haahuìkē nui i te ata nei.

Me to īa hano anamai e huì ma he èo ènana i te nuiìa o te hāmani tapu a te Ekaretia katoriko. Totahi atu te ìi o ta īa hana hakaea koè ; totahi atu te ìi o te uo o te tau tōìki hāmani o hua ava no te haapohuè hakaùa, no te haakaìè i to âtou èo tumu.

Ia kakaùoo, u ìò te nuiìa o âtou he puke tumu hāmani, me to âtou uo e haamevaha i te tekao meitaì hou mai, mea hakaìte atu i te aomāàma nei u huìkē ananu te hakatu tumu o te huaa ènana me to âtou èo kaìèa.

I hua ava u makimaki te pūpū haatee henua i Tahiti, ia hakakoìa te èo tahiti ma òto o te tiàtohu o te haè hāmani, ma puke motu e ono o Motutini farani. U kiiete anamai te tau tumu hakako ènana. U tihe mai âtou paotū io tītahi putuputuìa haatià taetae oko i haatupuìa e Mgr Le Cléac’h i Taiohaè me to âtou haki atu i te tau poì i èià e aha te tau haahanoìa a te pūpū haatee henua.

Mea hakaìte atu i to âtou kaìè me to âtou pekē, u haamau i te piika Motu Haka i te èhua 1979 me to âtou hātatai ia hakakoìa te èo ènana i te tau haè hāmani paotū o te Henua ènana i te koava o te èo tahiti. U mokai mai ia âtou.

Totahi atu, u kohoa te tau maka ma òto o hua piika hou, ia haakaìè hakaùa ìa te tau hakatu tumu o te ati ènana hakatahi ; umoì anaiho te èo, mei te haka, mei te hīmene kākiu, mei te patutiki, mei te tau haakakai. Ma te òaìa o te puke èhua 1980, u koutee atu âtou ma momotu henua paotū o te Moana nui o Hiva mea hakaìte atu i te hakatu o te ìi ènana hou, me te kiiete nui o te tau poì i tihe mai e tiòhi ia âtou.

B) – U TIÒHI MAMATE ÌA TE HAKATU O TE ÈO ÈNANA/ÈNATA

I te èhua 1983, u ape mai te èpikopo Le Cléac’h i te mihi François Zewen, ia tihe mai mei te Henua Vanuatu i Nukuhiva nei ; e tuhuka èo òko nui hua mihi. I te Henua Vanuatu, e vivini haatee īa o te ùmihiìa a te Ekaretia katoriko. Ua noho te mihi François i Nukuhiva e èhua me to īa ùmihi mamate e aha te hakatu tumu o te èo ènana. I te paoìa o hua hana kumi ahe me te manea, u patuìa e īa tōmua hāmani haavivini i te èo ènana, haanukuhiva. U òomiìa hua hāmani e te haè òomi hāmani Haere i Tahiti. No te taetae o hua hāmani ua pao haakoi i te hoko. I toù tiheìa mai i Ùa Pou i te èhua 1995, àòè i koàka hakaùa ; me to ù hakako mai i te èo me te puke tapa hāmani òomiìa uià. U òomi hakaùa hou Haere i hua hāmani i te èhua 2014 me 2016.

O īa nei te tumu heò. No te puke haoè e makimaki e hakako mai i te èo ènana, mea meitaì oko hua hāmani. No te tau ènana/ènata e kohoa e haameitaì i te ìte i te èo etià e koàka ia âtou te vivini i te tiàtohu o te èo, àòè i àva. Koè te papaìa tekao mei òto mai o tītahi tuhuka èo, koàka te hakako haahei i te èo, na te mea koàka te tau ture kāneaìa èo. A haakaìè tātou i te puke tumu hāmani o te Henua ènana e hātatai nei i teia â, i teia â, ia òkoìa, ia tekaoìa e to âtou tōìki hāmani te èo ènana hei pao. No te ìte tekao, hana nui meìa u vivini meitaì âtou i to âtou èo tumu ; no te ìte patu à, àè au i ìte pēhea pēhea ta âtou hana, hāmani papaìa tekao koè.

C) – U PATUÌA TE ÈO, U ÒOMIÌA TE MOU HĀMANI

Totahi atu te hāmani a te mihi François, eia tītahi hāmani .

I te èhua 1997, me he mea ua ìte meitaì te èpikopo Le Cléac’h i te kana hāmani èo ènana, u patu īa i te « Pona Tekao Tapapaìa ». He hāmani tēnei me èo ènana me te èo farani i òto, atii me te nuiìa o te haamāàmaìa i ùka o te tau haaènana kākiu.

« Te papaìa tekao me te hāmani haavivini èo ènana » a te èpikopo Dordillon, u òomiìa matamua i Paris i te èhua 1904 ; u kohiìa te nuiìa o te tekaotuhi ma te òaìa o to īa noho i te Henua ènana ma vāveka o nā èhua 1848 me 1888. I te èhua 1931, u òomi hakaùa ìa e tītahi haè òomi hāmani i Paris, mea à te hakatu. I te hānere èhua i pao atu aa, i koàka hakaùa hua hāmani, ua pao i te hoko. Me makimaki òe e hoko mai mei òto mai o te niutavavā, mea veìveì, me te moni hoko nui. Meitaì ai à, u òomi hou ìa e te S.E.O. (Société des Études Océaniennes) i Tahiti i te èhua 1999.

I hua èhua atii, u puta mai te hāmani a Lucien Roo Kimitete, « Te hakamanu, he haakakai no te Henua ènana » òomiìa e Haere nō Tahiti. Ma he èo ènana tītahi tapa hāmani, ma he èo farani tītahi tapa hāmani i patuìa e Gilbert Banneville. Òmua, enā te ìpine i òto ; i tēnei, e koàka ia òe te pehe uià me te pehe ata uià, e òko ai òe i to Roo èo.

D) – TE TUHUKA ÈO ÈNANA, TO ĪA HAKATU PATU I TE ÈO

I te èhua 2000, u haamauìa « Te Tuhuka Èo Ènana/ Te Tuhuna Èo Ènata », e ònohuu ma ono maka i òto. Ta âtou hana, ia haapohuèìa, ia haamevahaìa, ia haakaìèìa te èo tumu ma nā kakaàvai paotū o te Henua ènana, tihe atu i Tahiti me te aomāàma viipū. No te haakē toitoi i te èo ènana mei te èo tahiti, ua vae te tau Tuhuka èo i te hakatu patu me te patuhei haameitaììa e Turo a Raapoto, tītahi tuhuka èo kaùoo ; ma èià, i haamaekaìa ai te patu me te tetau i te èo.

Te toitoiìa, me hua hakatu patuhei hou, u peùaìa atii te vaanui hou no te èo hou, te èo maoì, te èo hua, me to īa patuhei na īa ta īa anaiho, ma vaho o te hakatu patu i vaeìa e te tau mihi haoè mei to âtou tiheìa mai i te Henua ènana me te tiàtohu o te Moana Nui o Hiva, te Moana Nui a Hau.

Mei te tīmataìa, u makimaki te tau Tuhuka e hakaìte atu i te haakēìa o te èo ènana i te motuhaka o te tau tuhuka èo , ma teia motu henua, ma teia motu henua. Totahi atu u haakaìèìa hua patuhei e tītahi tuhuka èo hānauìa i Motutini farani, he tama maoì īa. Aha u hakatoo atu oti te tau poì Rutia, te tau poì Tapone, te tau poì Kina me te tau poì Inita i te motuhaka tuhuka èo ma he aomāàma viipū no te vae mai i to âtou tau hakatu patu imiahia ? Koè nui.

No ù, he mea hana maeka te haahani mai ia ù iho i hua hakatu patu hou : he mea tahakahaka me te monani. Totahi atu e haahana ananu hua hakatu patu i te haatoko taetae oko i te tau vahi i haaheiìa. Ma òto o hua hakatu patu na īa ta īa anaiho, u koàka i te èo ènana te haìna hei pao no te too i to īa koava ma vāveka o te tau èo tumu o te aomāàma me te hakaìte atu ua ìò he èo toitoi no tēnei tai hou.

E) – U PUTA MAI TE MOU HĀMANI ÈO ÈNANA/ÈNATA

I te èhua 2002, u haatupu te tuhuka èo e tahi haatūpāpahiìa èo ènana no te tau tōìki hāmani paotū o te Henua ènana, mei òto o te tau haè hāmani tuatahi me te tau haè hāmani tuaùa hakatahi. Na te tau tōìki i patu mai i ta âtou tau ponatekao hakatu tahi, na âtou ta âtou. I te èhua 2005, u haapukeìa te nuiìa o hua hana io tītahi hāmani i òomiìa e te Pū tuhuka èo ; totahi atu enā te pehe uià i òto, i kapoèoìa mai ai te tau tekao hakatu tahi e te tau tuhuka èo, takiìa èo to te hoa, takiìa èo to te hoa.

I te èhua 2006, u òomi te Pū C.R.D.P. (i kaò ananu i tēnei) i te hāmani « Ē te tau tōìki… » mea tuku atu i te tau tumu hakako ènana i te nuiìa o te ponatekao me te kāneaìa avetekao hei pao ta âtou e haahana atu io he pāòto hāmani.

I te èhua 2007 u òomiìa e te Pū tuhuka èo e ùa hāmani hou, me te pehe uià i òto. Tōmua hāmani, o « Âkakai » te ikoa ; e ono âkakai poto i òto i patuìa ai mea haatuhuka me te haaèkaèka i te tau tama ènana tetau. Te ùa o te hāmani, o « Te Haakakai o Mauike » i patuìa e Toti Teikiehuupoko, mei òto mai o te hāmani a te tuhuka menike, o Willowdean Handy te ikoa. U kapoèoìa mai nā hāmani e ùa e te tau tuhuka èo, takiìa èo to te hoa, takiìa èo to te hoa.

U vaeìa te ponatekao âkakai e te Pū tuhuka èo mea haakē mei te ponatekao haakakai. Te haaviviniìa : no tēnei tai hou te âkakai, no te tai kākiu te haakakai. Me makimaki òe e patu i te hāmani ma ùka o te tau mea i tupu io he haè, a koè à io to òe vahi hana, mei te tau mea pepenaìa e òe, he mou âkakai tena. Me he mea e makimaki òe e tetau, a koè à e tapatapa i te tau mea i tupu i te tai kākiu, mei te tau hana mahaò a te tupuna, mei te matatatau, mei te tau tekao haakakai mei kiu mai, he mou haakakai tēnei.

I te èhua 2008, u òomi te Pū C.R.D.P. i te hāmani « Ē te tau tōìki…Tītahi pona no te hakakoìa tūako » mea tuku atu i te tau tumu hakako ènana i te nuiìa o te ponatekao me te kāneaìa avetekao hei pao ta âtou e haahana atu io he pāòto hāmani.

I te èhua 2009, u òomiìa te hāmani a Edgar Tetahiotupa « Parlons Marquisien ». He tuhuka haaènana tumu me te pohuèìa mataèinaa o Edgar, o īa anaiho te tama ènana io hua hana kē. I òto o ta īa hāmani, e koàka ia òe te tau hakakoìa èo ènana, me te puke haaènana tumu, te ìte haaènana me te pehe uià, mea haamāàma atu ia òe.

I te èhua 2010, u òomiìa e Haere i Tahiti te hāmani a Tehaumate Tetahiotupa « Te tama hakāìki iti ». E tuakana no Edgar o Tehaumate ; òmua ika, e hakaìki o Tahuata, me to īa hano hakaea koè e haapohuè ananu i te èo me te tau haaènana tumu. Ta īa hana, e huì mai i hua hāmani ma he èo ènana mei òto mai he èo farani ; o Antoine de Saint-Exupéry te ènana patu hāmani tumu. He mea kanahau pao hua hāmani, me he matauhi o te èo…

I hua èhua atii, u òomi Te Pū Tuhuna Èo Ènata me te « Éditions des Mers Australes » i te hāmani haavivini pēhea pēhea te kānea i « Te ùmuhei ». E ùa hakatu hāmani, ma he èo ènana tītahi, ma nā èo ènana me te èo farani tītahi. Enā te pehe uià i òto, me te haaviviniìa mai o te hana, me nā mou èo taki èka konini oko.

I te èhua 2012, u ape mai te Pūnaha Hau Henua i te Pū Tuhuka Èo Ènana, ia huììa ma he èo ènana te tiàtohu o ta īa tohua niutavavā. Atii nei, e koàka ia tātou te ìte i te nuiìa o te hana e/i tupu io hua pū i èià e haapaoìa te hakatu pohuè o te Henua. Mea ìte i hua tohua, e koàka ia òe te vaò haatutukiìa io he hopeka « Tau vaò haatutukiìa » o tēnei tohua.

Aua e haatuhaè i te hana taetae oko a te Pū C.R.D.P i te ava ua i Tahiti. Mape, mape, mape te haamevahaìa ata èo ènana ta âtou i haapei ma àò o te ikoa « Top Classe » no nā pū haamevahaìa ata o te Henua, oia hoì T.N.T.V. me R.F.O., Polynésie la 1ère i tēnei.

Atii hoì te hana mahaò a Poì Taata. No to īa tau tōìki hāmani o te haè hāmani tuatahi Ioteve Peato no Taiohaè, u kānea īa i te hāmani ponatekao tāpapaìa ma he èo ènana me te èo farani me te èo menike ; ma ùka o te 200 tapa hāmani me te 3500 ponatekao kē i òto, me te tau ata kanahau pao no te tau ponatekao tikitahi.

Koè nui tātou e haatuhaè i te nuiìa o te ènana hīmene me Rataro, Moetai me to īa kavee, Poìti me Takanini, Kanahau Trio, Landon Jones, Jean-Michel Ségur, Teve Kaiha, e hee atu. Ma òto o ta âtou tau èo takièka, ua ìò âtou he mou kuhane takièka o te Henua ènana ; ua ìò âtou he mou keeè o to âtou èo ma he Henua ènana me Motutini farani paotū, tihe atu i te aomāàma viipū, e hakaìte ana i te tau ènana haaòko, àè te Henua ènana to Brel pāpua èo takièka anaiho.

F) – TE HANA MEITAÌ A TE EKARETIA KATORIKO

No te tau ènana katoriko à, he mea meitaì te hakatu o to âtou èo, no te mea, ma he èo ènana ananu te tau pure, te tau hīmene, te taramo, nā evanerio e me te nuiìa o te tekao tumu i patuìa ma òto o « Te tekao a te Etua ». U patuìa te tiàtohu o te tekao tumu vaana i te hakatu tekao a te motu no Hiva Òa meìa, mei te èhua 1890 tihe atu i te èhua 1962, i èià te vahi noho o te motua èpikopo.

Totahi atu, u mamaakau te pūpū ènana patu hāmani, u hei atu te èo kēkē àò, na te mea me nā hooahiku/veò e toù o –tia, o -tina, o –na, e koàkaìa meitaì ia hakaìteìa te tau hakatu kē hakatu kē o te èo ; i te kēkē ùka à, e tahi anaiho hooahiku/veò, o ìa.

I te ava u hakako au i te èo menike, mea nui te tōìki hāmani e hee nei i te pure te i peàu mai ia ù, àè âtou i vivini i te tau tekao pure, a koè à i te haatuhukaìa a te èpikopo. Me to ù ape atu ia âtou : « Aha u ùmihi ôtou pēhea pēhea te haaviviniìa mai i hua mou ponatekao ? » me to âtou peàu mai « Àòè ». Me he mea àè òe e vivini i tītahi ponatekao, a kave atu òe io he haè i te paka hāmani pure no teia â tapu no teia â tapu, me to òe tiòhi i òto o te hāmani haavivini ponatekao a te èpikopo Dordillon [D]. Me he mea u makimaki toitoi òe e vivini i te nuiìa o te ponatekao i haahanaìa i òto o « Te Tekao a te Etua », a hoko mai òe, a ùmihi mai ma he koàka !

Te toitoiìa, u pohuè ananu te èo ènana e aha à te nuiìa o te mea hauhau i tupu io he Henua ènana ma te òaìa o nā hānere e ùa i pao atu aa ; meìa i te ìi oko o to īa tau aka haakātauìa mau io he koekoe me te hōupo o te huaa ènana i tekao ananu i to âtou èo, e aha à u haatapuìa io he haè pure me te haè hāmani, àòè i hika te èo. I tēnei, me te tau haìna hana uià ta tātou, e kaò oti te èo ? Na tātou ta tātou te vaeìa !

(Ia tihe òe inei, a hakaòko, a tatau i te tekao tapatapaìa e Jacques Iakopo Pelleau i te â u koàka ia īa te hetū moni tea meìa i ta īa hana i ùka he èo ènana : u mehea to īa koekoe e ìte ana i te topatopaìa o te èo ènana ma vāveka o te tōìki vaavaa.)


III – E AHA TE HANA I TĒNEI ?

A) – O TE ÈO TE TUMU O TE HAAÈNANAÌA

Meìa i te pātokoìa mai a te hakaìki nui no Tahiti, o Pōmare e ùa te ikoa, u haamau te papaìatekao me te hakatu patu a te èo tahiti ma te tīmataìa o te puke èhua 1830 ; i hua ava, u òomiìa te Pipiria i te Henua Peketane me to īa tihe mai i Tahiti ; na te tau òrometua porotetane i hana i hua hana manea.

No te èo ènana à, aua te hana taetae oko a te Mihi Zewen i ùka he èo Nukuhiva, àòè he ture papaìatekao i haamauìa toitoi, etià e koàka i te tau poì paotū te vaanui maeka no te vivini meitaì i te tau kāneaìa tumu o te èo, a koè à no te hakako atu i te èo.

Na te Pū Tuhuka Èo Ènana e haapohuè me te haameitaì aè i te èo ènana, atià àè nā te Pū Tuhuka anaiho e too i hua amoka ; nā tātou paotū e haamaumau i to tātou èo ma te pakaihi atu, ma te pāpua atu mei io he tau ponatekao hei koè. Te puke Tuhuka èo, he mou tumu hāmani âtou, u hakaea nui tītahi i hua hana tumu. I te tau ava vakai à, e putuputu âtou i teia motu henua, i teia motu henua me to âtou hana mau mea haahee i mua, mea haaneke atu i te èo. Àòè o âtou ava no te haaòko i nā pū haamevaha èo e ùa o te Henua ènana, aè o âtou ava no te haatoitoi i te nuiìa o te teka i òkoìa, aè o âtou ava no te tiòhi i te tau teka io te nuiìa o te papa tāpiiìa hāmani me te tau hāmani haamiitoi tāmauìa ma nā kakaavai o te henua. Nā tātou paotū, te poì e haataetae nei i te èo ènana e too hakatahi i to tātou hope o hua amoka.

Me he mea, ma tītahi â, e tetau mai i hua mou ponatekao nei, tītahi makā maka mei òto mai o te Pūpū haatee henua i Tahiti, anoa u haataetae īa i te Henua Motutini farani me te tau mataèinaa kē, mataèinaa kē, me te tau èo kē, èo kē i òto, koù e vivini mai īa i te ata hakatutahi o te èo ènana me to īa makimaki oko anamai e pātoko meitaì aè i te hana a te Pū Tuhuka Èo Ènana me te tau Tuhuka èo i òto, no te mea nā âtou te amoka toko hatutau e tuku aè, tuku aè tihe atu i tēnei tai hou, i te èo ènana tekaoìa e te poì kākiu.

Te toitoiìa, i tēnei tai hou, o te èo tumu te taki taa me te kāhoàhoà o te tau hakatu tumu a te ati ènana kākiu : ia koè te èo tumu, e koè ai te haaènana.

Me he mea u ape mai tītahi matua ia ù : « E aha to òe haafarani tumu ? », u haahua atu auanamai : « Aè he mea ». Pēheaìa tēnei ? O to ù vahi noho, he pāpua haè ; o to ù haè hāmani, io he pāpua haè atii, me to ù hakako mai i èià i te nuiìa o te mea hou, me te haamamao ananu ia ù mei io te hakatu tumu a to ù tupuna e noho aa ma nā kakaavai, i vāveka nui ahau o te vahi nātura.

Meìa i te Tōua nui e ùa, me te tau èhua i pao atu aa, u peàuìa mai ia tātou, te tau tōìki o hua ava, a haapei ôtou ia ôtou iho no te tau ava a tihe mai ! Me he mea, mea taetae oko te tau ava a tihe mai, mea avai noa te ava i pao atu aa. Eia te hakatu maakau o te poì farani ma òto o te puke èhua 1960.

Mei to ù tiheìa i te haè hāmani tiketike, u makimaki ananu au e ìò he tumu hakako èo menike. Ma te òaìa o nā mou èhua e hitu, mea taetae oko te tau mea paotū hakakoìa mai e au i ùka nā èo menike me te èo farani. I hua ava à, ua motu ananu, ìte koè ìa, te puu kitiki me to ù tau tupuna. Meitaì ai à, e tahi mea taetae oko i toe mei io âtou, o tu ù èo tumu, te èo farani. Meìa i tu ù èo tumu anaiho e koàka ia ù te peàu, he tama farani au ; no te tau hakatu kē hakatu kē, he tama Europa au.

B) – TE TAU HAAPĀKEKA ME TE TAU HANA PĀTOKO

Te nuiìa o te tama ènana ma ùka o to âtou tekau èhua, e haataetae âtou i to âtou èo tumu. Mea à, i teia â, i teia â, mea nui te teka i peàuìa mai e tītahi matua mei vāveka o te puke ènana keeèìa mai io nā pū haamevaha èo e ùa e nei i Taiohaè, he mou ànamotua te nuiìa o âtou. E pakaihi te nuiìa i te èo ènana, tahipito à, àòè. Oia te piòau i haaòko hae i nā pū haamevaha èo òmua ; ia nui nui oko te teka, u paòpaò au. Aè na ù à e peàu peenei peeà te hana, atià à, u kiiete nui au i te òkoìa mai i hua mou ponatekao hei koè. He hana pepena pū tēna me te pataèpo.

Te toitoiìa, me he mea e nei te tau mutoi mea pāpua i te mataèinaa mei te tau mea ìno paotū, anoa e nei tītahi mutoi kē mea pāpua i te èo, u meitaì nui.

O au à, ia òko au i tītahi tekateka ma he èo farani a koè à ma he èo menike io te tau pū haamevaha èo me te tau pū haamevaha ata me T.N.T.V. mei « La 1ère », e tāniuniu pōnihoo atu au i te tau ènana haatee o hua mou pū me to ù hakaìte atu ia âtou i te tau teka i peàuìa mai ; me to âtou haatoitoi atu.

Me he mea he ànamotua òe, mei òto mai oti o te pūnaha haè mataèinaa, mei òto mai oti o te tau pūpū tūako, mei òto mai oti o teia piika kē, teia piika kē, a hakaìte atu òe i te hakatu meitaì ! Anoa u haaòko tītahi poì hou, tītahi poì hēhē ia òe i hua â, u peàu mai âtou : « E aha tēna hakatu tekao hei koè ? Peàu mai ananu te poì ànamotua, he mea taetae oko to tātou èo, me to âtou pakaihi koè atu ».

Mea kē à te hakatu hee ma nā haè hāmani tuatahi o te Henua ènana. U vivini meitaì te tau tumu hāmani me to âtou poì haatee i te mea àòè i àva atu aa te tau hora hakakoìa èo ènana, me to âtou hano e haahuìkē me te haameitaì aè i te ata nei. I te haè hāmani tōìki vaavaa, vaana i te ture, e ùa hora me te ònohuu miniti te hakakoìa èo ènana ma he âtapu e tahi.  I te meàma no ehuo o 2015, i koàka i te tau tōìki te ìma hora. I te haè hāmani tuatahi, u koàka i te tōìki e ùa hora me te hope tihe atu i te hora ma he âtapu.

Ma te òaìa o nā mou èhua i pao atu nei, ma nā kakaavai hakatahi, u ìte tahakahaka ìa hua hana hāmani taetae oko ma òto o te tau haatūpāpahiìa tapatapa i haatupuìa ma nā motu e ono o te Henua ènana nei. Oia hoì te hakatu ìtea o te hana i hanaìa e te tau tumu hāmani tuatahi me to âtou tōìki hāmani i ùka he èo ènana. Totahi atu, mea nui te tumu hāmani i haatoitoi mai me te patu mai i te tau tekao tumu o te tapatapa a te tōìki. Māhavehave atu ai te tau tapatapaìa ! Kōnini atu ai te tau takiìa èo ! Kāvaivai atu ai te tau kahu ! Kanahau atu ai te tau haka ! I hea te mea haamuemuee me te tau hakaìteìa nei ? Auē te kuhane koè o te tau tōìki ia tihe âtou i te haè hāmani tuaùa !

Aè no te mou tumu hakako èo ènana te piò i tupu ai hua hana, no te tau papatuhituhi aahi i te hana hāmani tuaùa te piò hoì. Te toitoiìa, io he haè hāmani tuaùa, e tahi hora hakakoìa èo ènana ma he âtapu ; totahi atu, na te tau tōìki a koè à na to âtou motua-kui e vae aha u makimaki âtou e too i te èo ènana, à koè à àòè. Te toitoiìa, aè hakakoìa te èo ènana i te tiàtohu o te tōìki hāmani ènana io he haè hāmani tuaùa, aua i te pāòto e ono. Kāòha à ! Totahi atu, i te ava e hakako nei au, ua pekē tītahi motua-kui ènana io te vivini haè hāmani na te mea u tekao ananu te tumu hāmani èo ènana ma he èo ènana, àòè i vivini ai ta īa tama. Te hakaìka aè atu !

Oia te mea oko ; pēhea pēhea te tukuìa aè, tukuìa aè i te èo ia koè te hakakoìa mautahi ananu, ia koè te haakaìèìa i te èo i mua o te tau tōìki ènana ? I tēnei tai hou, mea toi mai no âtou te nuiìa o te haìna uià hou ; me he mea he vaka heke te èo no âtou, meìa àòè i ìteìa te èo ma òto o hua mou haìna hou. He mea avai noa te taaàu atu « He tama ènana au, mea kanahau pao tu ù èo », a hakaìte atu tātou he mea toitoi noa hua mou ponatekao, e pāpua atu me te haahana haaìi ananu i te èo, i te tau vahi me tau ava e koàka mai.

Aua òe e ape atu e aha ta èo tumu e hana atu no òe, atià à, a ape atu e aha ta òe e hana atu no èo tumu.

C) – TE PAKAIHI KOÈ I TEIA Â, I TEIA Â

Io he tau pū haamevaha tekao me te tau pū haamevaha ata o Motutini nei, ua ìte tātou i te nuiìa o te tama ènana e tekao aa i te èo tahiti ia noho âtou i Tahiti : aè tahipito i kiiete ai, me he mea te heiìa. Aè nui oti te poì tahiti e tekao i te èo ènana ; aha ua òko oti òe i tītahi tama tahiti e tekao aa i te èo ènana io he puho ata mei te puho tekao ? I te hora o te hakatu o te àki i te Henua ènana, aha ua òko oti òe i to òe èo tumu e haavivini ana e aha e topa oti te ua, e aha mea meìe oti te àki i te oìoì ? Koè nui ! Io âtou « mea maita’i te mahana » a koè à « tāpo’ipo’i te ra’i ». Auē te pakaihi koè o tahipito e apa ananu âtou i te henua nei i te ikoa o « Matuita  » me « te Fenua Nuuhiva ». Kāòha à, e poì koekoe pōtako nui âtou.

Ma nā mou èhua 2003-2004, ua ìte meitaì tātou u makimaki te vivini upoko òmua o te hau henua e apa i te ikoa o Tahiti Nui i te tiàtohu o nā puke motu e ono hakatahi. O hua hana, e mea pakaihi koè i te Henua ènana me to īa èo tumu.

Atii me te ihepe a te hau, i Taiohaè te vahi tauìa, umaha tēna ikoa o Tahiti Nui ? O hua hana, e mea pakaihi koè i te Henua ènana me to īa èo tumu. (U takiìa hua ihepe mei te hana i tēnei).

Atii me te akiona e vii nei i te Henua ènana, umaha tēna ikoa o Tahiti Nui ? O hua hana, e mea pakaihi koè i te Henua ènana me to īa èo tumu. No èià, i te èhua 2002, i te â o tōmua tiheìa mai o hua pako inei, i hakaìte atu ai te hakaìki o Nukuhiva, o Benoit Kautai, i to īa pekē ma ùka o hua ikoa hei koè, pakaihi koè. Ua hei nui ta īa tekao.

Ua ìte meitaì tātou, mea matavaièi nui te koekoe o te tama ènana ma he o te ènana àè tekao i to īa èo tumu : e tekao ai īa i te èo kē. Ia tihe mai i te Henua ènana tītahi maè poì tahiti, àè à âtou e tekao i te èo ènana, e tekao âtou i te èo farani a koè à i te èo tahiti, koè nui te èo ènana ! Ua hani tahipito paotū i hua hakatu tuìa ; umaha tātou e haahuìkē i hua ata ? Na te mea UA ÀVA TENA !

Enā te ava à, u tekao tītahi tama tahiti i te èo ènana me te upoko haatee Fritch i te koika pepeù i te Matavaa nui i Atuona i te èhua 2015. I mua o te haè paviō o te komanā farani i Taiohaè, u tāmauìa tītahi hāmani e haavivini ana i te hana e tupu i teia pāòto, i teia pāòto. Mea meitaì aè ia ìteìa hua hana ma mua o te tau haè hoko tikitahi, te haè mataèinaa, te haè niuniu me te tau haè hāmani paotū.

No ù à, ia tihe mai i Taiohaè te tīmā karaiha e kave ana i te puke manihii haoè, e tekao menike te nuiìa o âtou, te heiìa, e tekao au me âtou ma he èo menike. Atià à, ia tihe mai io ù tītahi mei vāveka o âtou ma te kāòha mai koè, me to īa ape mai pū anamai « Where is the bank ? I hea te haè moni ? », me he mea ua kaò ananu ta ù èo menike, me to ù peàu atu « Aè au e vivini » ma he èo farani.


IV – TEKAO PAOÌA

To ù maakau, e mea hei te àva atu àva mai i to òe èo tumu me te tau ènana aè âtou e vivini i hua èo, mea à, me he mea aè âtou e hakaìte mai ia òe i to âtou koekoe haapapaku, i to âtou koekoe i te tekao, a haahana òe i èo tumu mea hakaìte atu he mea pohuè te èo ènana, koè ananu e kaò, koè ananu e hika !

A hana kātahi tātou etià e òkoìa te èo ènana ma nā kakaavai o te Henua ènana ma te òaìa o nā tautini èhua a tihe mai !

A pata inei mea tatau ma he èo farani !

 

Patuìa e Jacques Iakopo Pelleau

 

Plus dans cette catégorie : « Umaha te tohua niutavavā nei ? Mou toumaki »

Comments est propulsé par CComment